рднाрд░рдд рдХे рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 19-22: рдмोрд▓рдиे рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЖрджि рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдХुрдЫ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг | Right to freedom, Article 19, Protection of certain rights regarding freedom of speech, etc.
рдЗрд╕ рдкोрд╕्рдЯ рдоें рдЖрдкрдХो рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 19 рдоें рдХ्рдпा рд▓िрдЦा рд╣ुрдЖ рд╣ै? рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 19 рдоें рдХिрддрдиे рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╣ै? рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 19 рдХрдм рдиिрд▓ंрдмिрдд рд╣ोрддा рд╣ै? рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рднाрдЧ 19 рдоें рдХ्рдпा рд╣ै? рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 19 рдоें рдХिрддрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै? рдЖрджि рдЗрди рд╕рдм рдк्рд░рд╢्рдиो рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдЬाрдирдиे рдХो рдоिрд▓ेंрдЧे
рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░:
рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХ рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХा рд╕्рдеाрди рдоूрд▓ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдоें рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। "рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рд╣ी рдЬीрд╡рди рд╣ै" рдЗрд╕ рдЕрдзिрдХाрд░ рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдордиुрд╖्рдп рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рдиा рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुреж 19 рд╕े 22 рддрдХ рдоें рднाрд░рдд рдХे рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рд╕рдо्рдмрди्рдзी рд╡िрднिрди्рди рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпे рдЧрдпे рд╣ैं। рдпे рдЪाрд░ों рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж рджैрд╣िрдХ рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдХे рдЕрдзिрдХाрд░-рдкрдд्рд░ рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╣ैं। рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддाрдПँ рдоूрд▓ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдЖрдзाрд░ рд╕्рддрдо्рдн рд╣ैं। рдЗрдирдоें рд╕े рд╕ाрдд рдоूрд▓рднूрдд рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддाрдУं рдХा рд╕्рдеाрди рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै। рдЕрдиुреж 19 рднाрд░рдд рдХे рд╕рдм 'рдиाрдЧрд░िрдХों' рдХो рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╕ाрдд рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддाрдПँ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै-
(рдХ) рд╡ाрдХ् рдФрд░ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддाः
(рдЦ) рд╕рднा рдХрд░рдиे рдХी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा;
(рдЧ) рд╕ंрдШ рдмрдиाрдиे рдХी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддाः
(рдШ) рдн्рд░рдордг рдХी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा;
(рдЩ) рдЖрд╡ाрд╕ рдХी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा
(рдЪ) рд╕рдо्рдкрдд्рддि рдЕрд░्рдЬрди, рдзाрд░рдг рдФрд░ рд╡्рдпрдпрди рдХी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा (44рд╡ें рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕ंрд╢ोрдзрди рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1978 рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░рд╕्рдд)
(рдЫ) рдкेрд╢ा, рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп, рд╡ाрдгिрдЬ्рдп рдПрд╡ं рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा।
рдЕрдиुреж 19 рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рджрдд्рдд рдЕрдзिрдХाрд░ рдХेрд╡рд▓ 'рдиाрдЧрд░िрдХों' рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ैं- рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 19 рдоें 'рдиाрдЧрд░िрдХ' рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдХे рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рдк्рд░рджрдд्рдд рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддाрдПँ рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рдд рдХे рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рд╣ी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं; рдХिрд╕ी рд╡िрджेрд╢ी рдХो рдирд╣ीं।' рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдПрдХ рдХрдо्рдкрдиी рднी рдиाрдЧрд░िрдХ рдирд╣ीं рд╣ै। рдЕрддрдПрд╡ рд╡рд╣ рдЕрдиुреж 19 рдоें рдк्рд░рджрдд्рдд рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рджाрд╡ा рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। 'рдиाрдЧрд░िрдХ' рд╢рдм्рдж рд╕े рдХेрд╡рд▓ рдордиुрд╖्рдп рдоाрдд्рд░ рдХा рдмोрдз рд╣ोрддा рд╣ै, рдХृрдд्рд░िрдо рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдирд╣ीं рдЬैрд╕े рдХि рдХрдо्рдкрдиी।
рдЬैрд╕ा рдХि рд╡िрджिрдд рд╣ै, рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддाрдПँ рдЖрдд्рдпрди्рддिрдХ (absolute) рдирд╣ीं рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рджेрд╢ рдоें рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдЕрд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдПрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╣ी рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рдРрд╕े рдЕрдзिрдХाрд░ рдирд╣ीं рдк्рд░рджाрди рдХिрдпे рдЬा рд╕рдХрддे рдЬो рд╕рдорд╕्рдд рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд▓िрдП рдЕрд╣िрддрдХрд░ рд╣ों। рдпрджि рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдкрд░ рд╕рдоाрдЬ рдЕंрдХुрд╢ рди рд▓рдЧाрдпे рддो рдЙрд╕рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╡िрдиाрд╢рдХाрд░ी рд╣ोрдЧा। рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддा рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рддрднी рд╕рдо्рднрд╡ рд╣ै рдЬрдм рд╡рд╣ рд╡िрдзि рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдпрдоिрдд рд╣ो। рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд╣рдо рджूрд╕рд░ों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдкрд░ рдЖрдШाрдд рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдПреж рдХेреж рдЧोрдкाрд▓рди рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рди्рдпाрдпाрдзिрдкрддि рд╢्рд░ी рдкрддंрдЬрд▓ि рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдиे рдпрд╣ рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдХिрдпा рд╣ै рдХि "рдордиुрд╖्рдп рдПрдХ рд╡िрдЪाрд░рд╢ीрд▓ рдк्рд░ाрдгी рд╣ोрдиे рдХे рдиाрддे рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдЪीрдЬों рдХे рдХрд░рдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдХрд░рддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдПрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рдЗрдЪ्рдЫाрдУं рдХो рдиिрдпрди्рдд्рд░िрдд рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै рдФрд░ рджूрд╕рд░ों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рдЖрджрд░ рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдЕрдиुреж 19 (2) рд╕े (6) рддрдХ рдоें рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рдиिрд░्рдмрди्рдзрди рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЧрдпी рд╣ै। рдЗрдирдХे рдЕрд╕्рддрд░्рдЧрдд рдпрджि рд░ाрдЬ्рдп рд▓ोрдХрд╣िрдд рдоें рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕рдордЭрддा рд╣ै рддो рдиाрдЧрд░िрдХों рдХी рд╕्рд╡рддрди्рдд्рд░рддाрдУं рдкрд░ рдиिрд░्рдмрди्рдзрди рд▓рдЧा рд╕рдХрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╢рд░्рдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдиिрд░्рдмрди्рдзрди рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рд╣ो। рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рдиिрд░्рдмрди्рдзрди рдХे рд▓िрдП рджो рд╢рд░्рддें рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ैं-
1-рдиिрд░्рдмрди्рдзрди рдХेрд╡рд▓ рдЕрдиुреж 19 рдХे рдЦंрдб (2) рд╕े (6) рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдЙрд▓्рд▓िрдЦिрдд рдЖрдзाрд░ों рдкрд░ рд╣ी рд▓рдЧाрдпे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं।
2- рдиिрд░्рдмрди्рдзрди рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे।
рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рдиिрд░्рдмрди्рдзрди рдХी рдХрд╕ौрдЯी (Reasonable Restriction):
'рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд' рдиिрд░्рдмрди्рдзрди рдХ्рдпा рд╣ै, рдпрд╣ рдПрдХ рдХрдаिрди рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै। рдиिрд░्рдмрди्рдзрдиों рдХी рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рддрддा рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдиा рди्рдпाрдпाрд▓рдпों рдХा рдХाрд░्рдп рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ 'рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд' рд╢рдм्рдж рди्рдпाрдпाрд▓рдпों рдХे рдкुрдирд░्рд╡िрд▓ोрдХрди рдХी рд╢рдХ्рддि рдХो рдЕрдд्рдпрди्рдд рд╡िрд╕्рддृрдд рдХрд░ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рд╢्рди рдкрд░ рд╡िрдзाрдирдордг्рдбрд▓ рдХा рдиिрд░्рдгрдп рдЕंрддिрдо рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡рд╣ рди्рдпाрдпिрдХ рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХे рдЕрдзीрди рд╣ै। рдХिрди्рддु рдиिрд░्рд╡рди्рдзрдиों рдХी рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рддрддा рдХो рдЬाँрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд╕ौрдЯी рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдиिрд░्рдгрдп рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдоाрдорд▓े рдХे рддрде्рдпों рдФрд░ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рдХुрдЫ рд╕ाрдоाрди्рдп рдиिрдпрдо рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпे рд╣ैं рдЬिрдирдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдиिрд░्рдмрди्рдзрдиों рдХी рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рддрддा рдХी рдЬाँрдЪ рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рд╡े рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं-
(1) рдХोрдИ рдиिрд░्рдмрди्рдзрди рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рд╣ै рдпा рдирд╣ीं, рдЗрд╕ рдк्рд░рд╢्рди рдкрд░ рдЕрди्рддिрдо рдиिрд░्рдгрдп рджेрдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рди्рдпाрдпाрд▓рдпों рдХो рд╣ै, рд╡िрдзाрдирдордг्рдбрд▓ рдХो рдирд╣ीं।"
2- рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдкрд░ рд▓рдЧाрдпे рдЧрдпे рдиिрд░्рдмрди्рдзрди рдЕрди्рдпाрдпрдкूрд░्рдг рдпा рд╕ाрдоाрди्рдп рдЬрдирддा рдХे рд╣िрддों рдоें рдЬिрддрдиा рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ैं рдЙрд╕рд╕े рдЕрдзिрдХ рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╣िрдд рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╣िрдд рдоें рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд▓рдЧाрдпे рдЧрдпे рдиिрд░्рдмрди्рдзрдиों рдФрд░ рдЙрд╕ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдоें рддрд░्рдХрд╕ंрдЧрдд рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ो рдЬिрд╕े рдХाрдиूрди рдмрдиाрдХрд░ рд╡िрдзाрдирдордг्рдбрд▓ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рд╣ै।" рдпрд╣ рдХाрдиूрди рдХो рд╕्рд╡ेрдЪ्рдЫाрдЪाрд░ी рдФрд░ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╕े рдЕрдзिрдХ рдиिрд░्рдмрди्рдзрди рд▓рдЧाрдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рджेрддा рд╣ै, рдЕрддः рдЕрд╡ैрдз рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
(3) рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рддрддा рдХा рдХोрдИ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдпा рд╕ाрдоाрди्рдп рдоाрдирджрдг्рдб рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдЬो рд╕рднी рдоाрдорд▓ों рдоें рд╕ाрдоाрди्рдп рд░ूрдк рд╕े рд▓ाрдЧू рд╣ो рд╕рдХे। рдЗрд╕рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡ाрдж рдХे рддрде्рдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ी рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдоाрдирджрдг्рдб рдЙрд╕ рдЕрдзिрдХाрд░ рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдЬिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рд▓рдЧाрдпे рдЧрдпे рдиिрд░्рдмрди्рдзрдиों рдХे рдЕрди्рддрд░्рдиिрд╣िрдд рдк्рд░рдпोрдЬрди, рдмुрд░ाрдИ рдХी рдоाрдд्рд░ा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा, рдиिрд░्рдмрди्рдзрди рд▓рдЧाрдиे рдХे рдЕрдиुрдкाрдд рдоें рднिрди्рдирддा, рд╕рдордХाрд▓ीрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдмрджрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рди्рдпाрдпिрдХ рдиिрд░्рдгрдп рдХे рд▓िрдП рдЗрди рд╕рднी рдмाрддों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।
(4) рдиिрд░्рдмрди्рдзрдиों рдХो рдоौрд▓िрдХ рд╡िрдзि рдФрд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдд्рдордХ рд╡िрдзि рджोрдиों рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдпुрдХ्рддिрд╕ंрдЧрдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рдЗрд╕рд▓िрдП рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХो рдк्рд░рддिрдмрди्рдзों рдХी рдХेрдмрд▓ рдЕрд╡рдзि рдФрд░ рдоाрдд्рд░ा рд╣ी рдирд╣ीं, рд╡рд░рди् рдЙрдирдХी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдФрд░ рдЙрдирдХो рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрдзिрдХृрдд рдХिрдпे рдЧрдпे рдвंрдЧ рдкрд░ рднी рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдпे।
(5) рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдиीрддि рдХे рдиिрджेрд╢рдХ рддрдд्рд╡ों рдоें рдиिрд╣िрдд рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рд▓рдЧाрдпे рдЧрдпे рдиिрд░्рд╡рди्рдзрди рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рдиिрд░्рдмрди्рдзрди рдоाрдиे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं।
(6) рдиिрд░्рдмрди्рдзрдиों рдХी рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рддрддा рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдоें рди्рдпाрдпाрд▓рдпों рдХा рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда (objective) рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП, рд╡्рдпрдХ्рддिрдиिрд╖्рда (subjective) рдирд╣ीं। рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рддрддा рдХा рдоाрдирджрдг्рдб рдПрдХ рдФрд╕рдд рд╡िрд╡ेрдХрд╢ीрд▓ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдоाрдирджрдг्рдб рд╣ै, рди рдХि рдЬिрд╕े рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рдоाрдирддा рд╣ै। рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рдЗрд╕ी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ों рдХी рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рддрддा рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдоें рдЕрдкрдиी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдк्рд░ेрд░िрдд рди рд╣ोрдиे рдХी рдЪेрддाрд╡рдиी рджी рд╣ै। рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рдХрд╣ा рд╣ै рдХि рдпрдж्рдпрдкि рдЗрд╕ рдмाрдд рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдиे рдоें рдХि рдХ्рдпा рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рд╣ै, рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ों рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджрд░्рд╢рди рдФрд░ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХा рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ा рд╣ाрде рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрди рдоाрдорд▓ों рдоें рд╡े рдЕрдкрдиी рджाрдпिрдд्рд╡ рдХी рднाрд╡рдиा рдФрд░ рдЖрдд्рдордиिрдпंрдд्рд░рдг рдж्рд╡ाрд░ा рд╡ैрдзाрдиिрдХ рдиिрд░्рдгрдп рдоें рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХो рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЙрди्рд╣ें рдпрд╣ рднрд▓ी-рднाँрддि рд╕рдордЭрдиा рдЪाрд╣िрдпे рдХि рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХेрд╡рд▓ рдЙрдирдХो рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдирд╣ीं рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рд╡рд░рди् рд╕рднी рдХे рд▓िрдпे рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЬрдирддा рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдпों рдиे рдк्рд░рддिрд╡рди्рдзों рдХो рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рд╕рдордЭрдХрд░ рд╣ी рд▓рдЧाрдпा рд╣ोрдЧा।
(7) рдиिрд░्рдмрди्рдзрдиों рдХो рдпुрдХ्рддिрд╕ंрдЧрдд рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдоें рдФрд░ рдЙрд╕ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдоें рдЬिрд╕े рд╡िрдзाрдпिрдХा рдХाрдиूрди рдмрдиाрдХрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै, рдПрдХ рд╡िрд╡ेрдХрдкूрд░्рдг рд╕рдо्рдмрди्рдз рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
8) рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 19 (1) рдоें рджिрдпे рдЧрдпे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдкрд░ рд▓рдЧाрдпे рдЧрдпे рдк्рд░рддिрд╡рди्рдз рдХेрд╡рд▓ рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 19 рдХे рдЦंрдб (2) рд╕े (6) рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд рдЙрд▓्рд▓िрдЦिрдд рдЖрдзाрд░ों рдкрд░ рд╣ो рд▓рдЧाрдпे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рдЕрди्рдп рдХिрд╕ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд▓рдЧाрдпे рдЧрдпे рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рдЕрд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╣ोंрдЧे।
(9) рди्рдпाрдпाрд▓рдпों рдХा рдХाрд░्рдп рдХेрд╡рд▓ рдиिрд░्рдмрди्рдзрдиों рдХी рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рддрддा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиा рд╣ै, рдХाрдиूрди рдХी рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рддрддा рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдиा рдирд╣ीं। рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдХो рдХेрд╡рд▓ рдпрд╣ी рджेрдЦрдиा рд╣ै рдХि рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдкрд░ рд▓рдЧाрдпे рдЧрдпे рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рд╣ै рдпा рдирд╣ीं। рдЙрдирдХा рдХाрд░्рдп рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдоें рдХाрд░्рдпрдкाрд▓िрдХा рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХो рджिрдпे рдЧрдпे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕рдоुрдЪिрдд рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै рдпा рдирд╣ीं। рдХाрд░्рдпрдкाрд▓िрдХा рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рд╢рдХ्рддि рдХे рджुрд░ुрдкрдпोрдЧ рдХी рд╕рдо्рднाрд╡рдиा рдоाрдд्рд░ рд╣ी рдк्рд░рддिрдмрди्рдзों рдХी рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рддрддा рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХी рдХрд╕ौрдЯी рдирд╣ीं рд╣ै।*
(10) рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рдиिрд░्рдмрди्рдзрди "рдиिрд╖ेрдзाрдд्рдордХ (prohibitive) рднी рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдХुрдЫ рд╡िрд╢ेрд╖ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдиाрдЧрд░िрдХों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдкрд░ рдкूрд░्рдг рд░ोрдХ рдХेрд╡рд▓ рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рдиिрд░्рд╡рди्рдзрди рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЦрддрд░рдиाрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░ों рдХे рдоाрдорд▓े рдоें, рдЬैрд╕े рд╢рд░ाрдм, рдирд╢ीрд▓े рдкौрдзे рдЙрдЧाрдиा, рдФрд░рдд рдХा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рдиा, рдЙрд╕ рдкूрд░े рдм्рдпाрдкाрд░ рдХो рджेрдиा рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рд╣ोрдЧा। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдХो рдХिрд╕ी рднी рд╡िрдзिрдкूрд░्рдг рд╡ाрдгिрдЬ्рдп рдпा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдкूрд░्рдг рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै। рдХिрди्рддु рдЗрди рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдЙрд╕े рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рдк्рд░рддिрдмрди्рдзों рдХे рдЕрдзीрди рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЙрди рдкрд░ рдРрд╕े рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рд▓рдЧाрдпे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬिрд╕े рд╕рд░рдХाрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा, рд╢ाрди्рддि-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдПрд╡ं рдиैрддिрдХрддा рдЗрдд्рдпाрджि рдХे рд▓िрдпे рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕рдордЭрддी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдЬрд╣ाँ рдк्рд░рддिрд╡рди्рдз рдиिрд╖ेрдз рдХी рд╕ीрдоा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрддा рд╣ै, рд╡рд╣ाँ рди्рдпाрдпाрд▓рдпों рдХो рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдпुрдХ्рддिрдпुрдХ्рдд рдиिрд░्рд╡рди्рдзрди рдХे рдоाрдирджंрдб рдХो рдкूрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдпा рдирд╣ीं।
FAQ:
Q. рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 19 рдоें рдХ्рдпा рд▓िрдЦा рд╣ुрдЖ рд╣ै?
Q. рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 19 рдоें рдХिрддрдиे рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╣ै?
Q. рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 19 рдХрдм рдиिрд▓ंрдмिрдд рд╣ोрддा рд╣ै?
Q. рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рднाрдЧ 19 рдоें рдХ्рдпा рд╣ै?
Q. рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 19 рдоें рдХिрддрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ рд╣ै?
рдХ्рд░рдорд╢ः.......